Hiru gutun Ucachatik (Argentina)

LANDER ZURUTUZA SUNSUNDEGI

DSC02275

Pepe Salaberriaren gutunak (Lezoko udal liburutegia). Fotografia: Lander Zurutuza.

XIX. mendeko Karlistaden ondoren, eta Lehen Mundu Gerra bitartean, lezoar asko Ameriketara joan zen bizimodu berri baten bila. Argentinara, Uruguayra… Emigrazio olde hori ahalbidetu zuen arrazoi demografiko eta ekonomikorik izan zen. Baina politikaren alorreko arrazoiek ere noski garrantzi handia izan zuten. Esate baterako gerra osteko giro ustelak, edo foruen galerak ekarritako derrigorrezko soldadutzak. Gazte asko armadari uko egiteagatik joan baitzen.

Zer dakigu ordea gure txokoa betirako utzi eta etorkizun hobe baten beharrez alde egin zuten herritar haien gainean? Idatzi ahal izango ote da inoiz beren historia? Auskalo. Baina herriko ganbaretan hauts artean ahaztuta egon diren gutun eta oroitzapenak galtzen doazen neurrian, aukerak gutxitzen doaz.

Zorionez Pepe Salaberria Garbizuk (Lezo, 1888) Argentinatik Lezora bidalitako hiru gutun kontserbatzen dira udal liburutegian. Pepe, Jose bezala ere sinatzen du, Elias Salaberria margolariaren eta Tomas Garbizu musikariaren lehengusua izan zen. Neska nafar batekin ezkondu zen, Mendabiako Celedonia Cenzanorekin. Eta gutunak Nikolas aitari zuzenduak dira, Córdoba probintziako Ucachako tren geltokitik bidaliak —Ferrocarril Central Argentino—. Jarraian hitzez hitz transkribatuta doaz, erbesteratutako herriko seme baten egunerokoaz lekukotasun paregabea ematen dutelakoan.

ERANSKINA

1.

Ucacha, 22 Febrero de 1912
F.C.C.A.

Querido padre: He recibido su carta de fecha 26 del mes pasado, donde me dice que todos siguen bien, pues me alegro mucho, como tambien yo estoy gozando una buena salud mejor dicho mejor que nunca.

Veo en el segundo párrafo de la carta que Ud esta bastante disgustado por causa que yo anteriormente le he escrito diciendo que no me escribia Ud, pues le advierto que me estraña muchisimo al ver que Ud ha tomado tan apecho, por lo que le pido disculpa, porque veo segun Ud que yo he cometido una falta, cuando yo no soy nadie para hacer las observaciones a Ud.

Tambien me dice que Ud me ha escrito respecto á los derechos de la sidra que pague yo aqui y como tambien me dice que los documentos que yo le remití están en la casa consistorial pues le digo francamente que yo no acuerdo haber recibido esas cartas donde Ud me dice haberme mandado, no hay que ver que si hubiera recibido ó llegado á mi poder, no sería tan niño para escribirle yo reclamando me pusiera al corriente de esto.

Me dice en la carta que era probable la ida de alguno de mis patrones á esa, pues en el mes de Mayo sale D. Damian y su Sra con la hijita, que ya tiene ganas de conocer a Ud. la Sra, con lo que agradeceria cumplieran como siempre.

Padre Ud. no le diga nada á D. Damian que nosotros estamos por quedar con la casa, pues yo creo que el le esplique algo.

Dele Ud muchos recuerdos á todos por mi parte y queda su hijo que les quiere.

Nada se respecto al paradero del tio Jose Ramon.

Pepe Salaverria [rubricado]

__________

2.

Ucacha, 26 Junio de 1913
F.C.C.A.

Querido padre: Me extraña muchísimo que no reciba cartas de Ud pues hace 3 semanas que no llega ninguna á mi poder cuando he recibido los periodicos como de costumbre, pero creo estarán buenos pues nosotros tambien nos hallamos buenos y mas el chiquilin que está más gordo y mas bonito todos los dias.

Yo en una de mis anteriores le desia respecto á mi hermano Manuel si le queria mandar aqui, en lugar de mandar al Servicio pues como el tiene una buena letra podria estar junto con migo y aprender bien en los libros.

Padre ahora que están en el verano ? por que no me ma[nda] una fotografia de todos Uds y sino de Ud solo que tengo ganas de […] pues me acuerdo hace mucho que Ud y la hermana de dijeron en una carta que me mandarian.

Como ahora tenemos balance voy á ver si puedo ir á retratarme para mandar á Ud juntamente con el chiquitin que creo quedarán aturdidos.

Padre que me dice Ud de la escopeta cual deseosa estoy de verla pues no tengo con que ir á cazar, de manera que espero apure el envio con algun conocido.

En la primera carta que me escriba me mandará la direccion del tio Jose Ramon y del primo Fulgencio, pues ignoro el paradero de dichos Sres y me gustaria tener cartas de uno y de otro.

Como viene el tren no tengo tiempo suficiente para poder escribir mas y con muchos recuerdos para todos Uds de nuestra parte queda su hijo que les quiere.

J. Salaveria [rubricado]

__________

3.

Ucacha, 12 Noviembre de 1913
F.C.C.A.

Querido padre: Varias cartas han llegado á mi poder que á las cuales no he contestado, pero veo que están todos buenos pues tambien nosotros nos hallamos con una perfeta salud.

Padre cierto es que he estado no se cuantos meses sin haber escrito ni siquiera una carta, pues tienen muchisima razon de reclamarme, pero les advierto que hace cosa de un mes he estado encamado unos 15 dias con un refrio y toz, que el Dr. se asusto por primera vez, pero ahora ando muy bien con los medicamentos que tomo que por cierto me cuestan bastante, pero no importa.

Son efectos de la pelota, pues como los domin[gos] jugamos entre paisanos, me resulto que me sudé y me […] tomando viento fresco, pero ahora no quiero jugar mas, primero porque mis patrones no me dejan, ni tampoco el Dr. y despues dejo por lo que pudiera venir mas tarde.

Hace unos dias me mandaron el tio José Ramon y el primo Fulgencio, un amigo de ellos á visitarme, pues segun este Sr. los dos se encuentran muy bien, pues voy á ver si les puedo traer para unos dias á mi casa.

Este año tenemos una cosecha atroz como pocos años aunque ha llevado una buena parte la piedra, pero no por eso nos podemos quejar, pues con todo esto tendremos mas el año pasado.

Veo que en las cartas que me mandan me están reclamando el retrato del niño, pues ahi les mando para que le vean, no puede decir que no es la cara de los Salaverrias, pues me acuerdo de mi hermano Mateo que es muy parecido en todo, de manera que espero me contesten cuantos presisan en esa para mandar hacer mas, pues aqui me han sacado unos cuantos, porque toda la gente esta admirado del niño, principalmente las patronas de casa.

El retrato que está sentado Uds dirán que ese defecto que tiene en los costados sera alguna enfermedad, pues es un error del fotógrafo al retocar, pues les aseguro que está muy bien.

Padre lo que Ud debiera de hacer decir al primo Elias que me haga uno á lapiz un poco grande de cualquiera de los dos, pues quisiera poner en el comedor, de manera que creo me lo hará esto el primo, pues despues me arreglaré yo.

Referente á nuestra fotografia no les mando por cuanto que salimos mal despues de haber gastado, bastante plata, pues de rabia las rompí, de manera que en la primera ocasion hare sacar y les remitiré.

Padre veo que la hermana Agustina despues de haber operado sigue mucho mejor, con lo que me alegro mucho, basta que siga asi de lo de mas no importa este año se arreglará todo.

Respecto al niño se ven pocos tan buenos pues en los 6 ½ meses que tiene he visto llorar pocas veces, pues con toda la gente anda bien riendose á carcajadas.

Si Ud viera padre cuando le están bañando todos los dias desde que nacio, los gritos que pega de contento en el agua, pues nosotros muchas veces decimos si ahora le viera mi padre y mis hermanos, que contentos estarian.

Padre que me dice del tio Manuel, pues cuanto recibi la carta del tio donde me decia que la tia Estanislada tuvo un hijo hermosisimo, y que los dos se encontraban bien, pues mucho nos hemos alegrado con la noticia nueva.

Yo creo que estará enojado el tio por motivo que hace 2 años lo menos que no le escribo, pues tiene muchisima razon, pero ahora estos dias le escribiré dando la enhorabuena.

Con muchos recuerdos de nuestra parte quedan sus hijos y nieto.

J. Salaverria [rubricado]

Rdo. el 4 Diciembre 1913

Advertisements

Espainiako II. Errepublikako 500 pezetakoa

JOXE LUIX AGIRRETXE MITXELENA

Espainiako II. Errepublikak Euskal Herriarekin izan zituen loturak aspalditik ditugu ezagunak. Lotura sendo eta izatez erabakigarri diruditenak batzuk, Eibarko herriak duena kasu, eta, axalekoagoak, ezkutuan edo oharkabean igaro direnak beste batzuk, gure herriak izan zuena, esate baterako.

1931ko apirilaren 14an aldarrikatutako Errepublika berriak lehen diru jaulkitzea egin zuen hil bereko 25ean, San Marko egunez, alegia. Jaulki zituen diru-paperen artean, 500 pezetako billeteari erreparatzen badiogu, gure herriarekin lotura zuzena duela ohartuko gara. Bai, halaxe da. 500 pezetako hark Juan Sebastian Elcano itsasgizon getariar handiaren irudia zeraman aurreko aldean. Atzeko aldean, berriz, Elias Salaberria pintorearen lan baten irudia zeraman; “La ofrenda de Elcano” margolanaren irudia, hain zuzen ere.

DSC02264

Fotografia: Lezoko Portua.

DSC02265

Fotografia: Lezoko Portua.

Elias Salaberriak 1922an egin zuen “La ofrenda de Elcano” izeneko lana, getariarraren balentriaren 400. urteurrena betetzen zela gogorarazteko.

Historiako pasarte honek, besteak beste, garai hartan pintore lezoarrak zuen aitortzaren eta itzalaren berri ematen digu, goreneko mailan zegoen haren ibilbidea, bistan denez.

Horratx, zeharkakoa bada ere, gure herriaren eta Espainiako II. Errepublikaren arteko lotura “ekonomikoa”.

XX. mende hasierako andereño ezezaguna

AGUSTINA PONTESTA GARMENDIA

Herriko beste emakume argi bat aipatzeko eta haren lana goraipatzeko okasio ederra sortu zait 1960ko hamarkadako Zeruko Argia aldizkariaren zenbakiak aztertzen ari naizela. Aldizkari horren garai hartako zenbakietan, astero-astero, gure herriari buruzko kronikak agertzen zirela ohartu naiz.

Kronika horietan herriko gorabeheren berri ematen zaigu, hala nola, kultur emanaldiak, herritarren kezkak eta abar. Eta horiek denak herritarrek idatziak izaten ziren, nahiz eta horretarako ezizenak edota izengoitiak erabili: Karlos Mekolalde “Txori bat”, Anastasio Zapirain, Joxe Zuloaga, Garbizutarrak, Joanito Berasarte, Kepa Garbizu “Sistiaganeko Pello” eta nor den ez dakigun “Gorosti” delako bat ere bai…

1968ko urtarrilaren 21eko Zeruko Argian (255. zenb.) “Gorosti” ezizenaz sinatzen zuen herritarrak, Ikastolaren berri ematerakoan, maixtra lanetan ibilitako herriko bi emakumeren izenak ematen dizkigu: Bonifazia Azkue Legorburu eta Agustina Lizarazu Larburu.

Eta honela dio “Gorosti”k: “…adin edo urteetan aurrera goazenok Lezo ontan ezagutu izan ditugu umetxoentzako bi ikastola: Agustina Lizarazu batean, Bonifazia Azkue bestean…”

Agustina Lizarazu maixtraren berri jakin bagenekien, baina Bonifazia Azkue ezezaguna genuen arrontean, lanbide horretan.

Zoritxarrez, denborak gure aurka jokatu du, eta ez dugu datu askorik Bonifazia Azkue Legorburu nor izan zen jakiteko. Erregistro Zibileko liburuetan agertzen denez, 1888ko maiatzaren 13an jaiotako lezoarra zen, eta Francisco Estanislao Sagarzazu hondarribiarrarekin ezkondu ondotik lau seme-alabaren ama (Victoria-Severiana, Brigida, Sebastiana eta Jose Maria). Iturri beraren arabera, 1921eko abenduaren 14an zendu zen. Bizialdi laburreko emakumea izan zen beraz, hogeita hamahiru urterekin hil baitzen.

Gaur egun gure artean bizi den bere biloba Karmele Zulaika Sagarzazurengana jo dut eta honek aditzera eman didanez, bere ama Xeberianari entzutez omen daki zerbait baina deus gutxi.

Hortik aurrera ez dakigu deus askorik egungo adineko herritarrek ere ez baitute emakume haren ezagutzarik.

Dena den, herriko historiari eta euskarazko irakaskuntzari dagokionez, kontuan hartzeko berria dela iruditzen zait. Ea inork argi gehiago ekar dezakeen emakume lezoar ekintzaile horri buruz.

Aste Santuko prozesioa

LANDER ZURUTUZA SUNSUNDEGI

DSC01661DSC01656DSC01675DSC01677DSC01681(2015eko apirilak 3) Ostiral Santuko prozesioa tradizio handiko ohitura dugu lezoarrok. San Juan Bataiatzailearen elizatik Beheko plazaraino eta buelta: Gurutze Santua daramate lehendabizikoek, Jesus hilobiratua eta Dolorosa doaz ondoren, eta apaiza segizioarekin azkenik. Ohartzekoa da, herriko baserritarrak direla beti, tradizioz, Hilobi Santuaren pausoa daramatenak.

Xanti Zabalak 7. Korrikari jarriak

JOXE LUIX AGIRRETXE MITXELENA

Xanti Zabala "Lexo" (2004/11/04)

Xanti Zabala bertsolaria, Andreone etxearen ondoan (Lezo). Fotografia: Lander Zurutuza, 2004.

Ondoko bertso hauek Xanti Zabala “Lexo”k bota zituen 7. Korrikaren herriko aurkezpen ekitaldian. 1991ko martxo hasiera zen, udaberri gose zen negu hondarreko arratsalde hotza. Korrikaren aurkezpen hura egiteko ohorea Imanol Esnaolak eta biok izan genuen; Udaletxeko Biltzar Areto Nagusian izan zen, eta gogoan dut herritar mordoxka elkartu ginena.

Hartarako pentsatuta zegoen unean, tinko eta indartsu ekin zion “Lexo”k, “Espainian behera” doinuan, hiru ahapaldi hauek kantatzeari. Nago, jendeari barneraino iritsi zitzaizkiola egoki harilkatu eta trinkotutako bertso horietako hitz eta arrazoiak. Niri behintzat, buruan iltzatuta geratu zitzaizkidan eta, hurrengo egunean-edo, badaezpada, paperera eraman nituen. Paper hura galdua dut aspaldi, bertso haien oroimena, aldiz, bizi-bizi dut, edukiz eta doinuz, gogo-bihotzetan.

Egun biribila iruditu zait gaurkoa bertso hauek argitara ateratzeko -ez baitira, nik dakidala, oraindik inon jaso-;  udaberriz, Xanti zendu zitzaigula hiru urte bete diren eguna, 19. Korrika Euskal Herriko bazterrak taupada berriz itzartzen ari denekoa eta Lezoko lur maiteak ere, Gaintxurizketa –Gaintxurizketa, Xanti!– gainetik abiatuta, ferekatuko dituenekoa.

Doinua: Espainian behera

Euskal Herria dugu
euskaldunon herri,
hemen ez da izango
ez duenik berri.
Hizkuntza neguan da,
noizko udaberri?
Hargatikan gabiltza
korri eta korri;
indarra eman nahirik
gure hizkuntz horri. (ber.)

Gaixo ikusitzen dut
eta nahiko grabe.
Hainbat etsai badauka
ez da nobedade.
Izan nahi badugu
hizkuntzan berjabe,
saiatu behar dugu
gogor eta trebe.
Euskal Herria zer da
euskararik gabe? (ber.)

Euskara bultzatzeko
sortu zen AEK,
nonbait hasia zela
ikusiz atzeka.
Euskaldun finak bere
alde behar neka,
bihotzean eduki
salbatzeko irrika.
Beraz, gora AEK
ta gora Korrika. (ber.)

Xanti Zabala “Lexo”

Manuela Arrieta batelaria

LANDER ZURUTUZA SUNSUNDEGI

Garai batean badia gurutzatzea zen Lezotik Donostiara joateko modurik erosoena, batez ere zamaren bat garraiatu behar zenean. Alegia, herriko ontziralekuko batelariren baten ontzian Herreraraino nabigatzea, gero handik aurrera goiti-beheiti lehorretik jarraitzeko. Oinez ere joan zitekeen Errenteriako galtzadatik, baina aukeran luzeagoa zen bidea.

Kaputxinoen komentuko fraideak ere batelarien zerbitzuaz baliatzen ziren predikatzera zetozenean. Hala, jaiegun seinalatuetan —1633ko Santakrutz egunean, esate baterako— herriko kargudunek Matxingotik Lezorako pasaia ordaintzen zieten, soldata eta bazkariaz gain.

Lezoko ontziralekura iristen zen bidaiariari zegokion batelari guztien artetik bat aukeratzea. Hauek oihuka hasten ziren maiz iritsi berria erakarri nahian, sesioan. Inoiz konpainiak ere eratzen zituzten, negozioan bakarka zebiltzanak baztertzeko asmoz.

Manuela Arrieta (Manuela Josefa, bataio agiriaren arabera) herriko azken batelarietako bat izan zen. 1799ko maiatzaren 24an jaio zen Lezon. Aita, Josef Andres Arrieta (Lezo, 1773), arrantzalea zuen. Eta ama, Magdalena Gabirondo (Alkiza, 1773), batelaria. Bost senideren artean zaharrena zen.

Espainiako zein atzerriko tropak ere baliatzen ziren batelarien zerbitzuaz —Hirurteko Liberalaren (1820-1823) azken aldean, esate baterako—. Hala, 1822an Josefa Antonia Irurueta batelariak (Lezo, 1793) Valençay-ko infanteria erregimentuko berrogeita hamar militar eraman zituen Lezotik Herrerako ontziralekura —16 errealeko irabazia—, eta Magdalena Gabirondo eta familiakoek erregimentu bereko beste berrogeita bi lagun —12 erreal—. Magdalena Gabirondok halaber sei biaje egin zituen Herrerara militarrekin —22 erreal—, hamar biaje Donostiatik Frantziarako korreoaren eskoltarekin —40 erreal—, eta hamaika biaje Herrerara eskolta berdinarekin —44 erreal—.

1823an Manuela Arrietak sei biaje egin zituen gutxienez Lezotik Herrerara, Frantziatik Donostiarako korreoa eta haren eskolta garraiatzen. Ceferina Fernandez batelariak ere (Lezo, 1794) egin zuen inoiz zerbitzu hori berbera.

1824ko maiatzaren 20an Manuela Arrietak sasiko alaba bat izan zuen: izen bereko Manuela Josefa Arrieta.

Trapujalerekin bueltaka

AGUSTINA PONTESTA GARMENDIA

L1170151

Trapujale udaletxeko balkoian (Lezo). Fotografia: Lander Zurutuza, 2013.

Aurten berriro Santageda eguna ailegatu zaigu eta koplak kantatzeari ekin diogu herritarrok, eta okasiorako prestatutako kopla berri eta guzti.

Baina TRAPUJALEren esanahia argitu beharra dela iruditzen zait, zeren lezoar zaharrok edota adinean aurrera goazenok ez baitiogu gazteek gaur egun ematen dioten zentzu, esanahi bera ematen.

Argi gera bedi, lezoarrok ez genituen trapuak jaten, baizik eta bezperan sobratutako jakiak izaten ziren jaten genituenak, erdaraz ropa vieja edota trapo viejo bezala ezagutzen den eltzekaria hain zuzen.

Zerk osatzen zuen TRAPUjana? Arestian esan bezala, bezperako soberakinak: saldako haragia, garbantzoak, oilaskoa, urdaiazpikoa, piper gorriak eta berdeak, tipula, baratxuria eta erantsi nahi den beste zernahi.

Gosea asetzeko moduko platerkada noski, eta era berean, janaria probetxatzekoa.

Beraz, ez da gaurkoa lezoarron birziklatze gogoa eta beharra. Gure herriaren ezaugarriarengatik eta gure arbasoen omenez, Trapujale erreziklai iruditzat (ikurtzat) erabiltzea proposatuko nuke.

Fabi Iparragirre, 36ko gerrako gudaria

JOXE LUIX AGIRRETXE MITXELENA

Fabian Iparraguirre Mancisidor

Fabian Iparragirre. Fotografia: Agustina Pontesta, 2007.

Fabian Iparragirre Manzisidor* Pasai Donibanen sortu zen 1917ko urtarrilaren 20an. Bizi balitz, beraz, 98 urte beteko lituzke gaur. Tamalez, ordea, Fabi, herrian hala esaten genion, hilberri dugu, 2014ko abenduaren 6an zendu baitzen.

Sortzez sanjuandarra bazen ere, 1948an Juanita Herrera lezoarrarekin ezkondu eta, geroztik, herrian bizi izan zen. 1936ko altxamendu frankistak eta ondoko gudak 19 urterekin harrapatu zuen, kintatara deitua izateko bezperatan.

Hala, hobe beharrez, lagun batek gomendatuta, San Andres batailoian sartu zen zapadore, erretagoardian lubakiak eta logistika lanak egiteko, eta ahal zen neurrian, frontea saihesteko. Denbora batez horretan jardun ondotik, beste sanjuandar batekin topo egin eta harekin batera Amaiur batailoian sartzea erabaki zuen. Amaiur batailoiko Jaizkibel konpainian, hain zuzen ere, Murua kapitain beasaindarraren aginduetara. Amaiurrekin hiru hilabete pasatxo egin zituen Fabik gudako frontean borrokan, harik eta Santoñan preso erori zen arte.

Handik aurrera, Fabik frankismoaren mendekua pairatu zuen; kartzelaldiarekin, trabajadore gisa eginarazi zioten esklabutza lanarekin (Zaragoza, Biscarrués, Sariñena, Almancillas eta Andaluzia), jazarpenarekin eta urtetako kontrolarekin.

Lezok gizon handi bat galdu du; duintasun eredu bikaina eta zintzotasuna zeriona. Historiaren zati handi bat joan da Fabirekin. Gu guztioi dagokigu orain bere oroimenari eta bere irakaspenari eustea. Agur eta ohore, Fabi!

* Fabiren ibilien berri gehiago nahi duenak Zigortuak ilunpetik argitara liburura jo dezake.

Leku izenen distira

LANDER ZURUTUZA SUNSUNDEGI

L1280560

Erroteta. Fotografia: Lander Zurutuza, 2014.

Erroteta, Plaibazterra, Enbordegi, Sorginzulo, Pausogaizto…

Agian izen hutsak dira gure belarrientzat, esanahi berezirik gabeko ahotsak: mapa bateko puntu galdua, eskribauak gazteleraz idatzitako testu bateko anakronismoa, edo baserritar zahar baten oroimenean itzaltzen ari den argi ttipi ezdeusa.

Edo beharbada leku izen horietako bakoitza poesia bat da bere laburrean, entzumenaren gozagarri eta irudimenaren kitzikagarri. Cusco, Marrakex edo Ayutthaya bezalako izen exotikoekin gerta dakigukeen bezala.

Gainera, bertakoak izanik, gure historiaren printzak daramatzate beren baitan. Eta Lezoko geografia galduen oihartzunak.

Liberdiko bat

JOXE LUIX AGIRRETXE MITXELENA

Ez nuke gehiegizko oroiminez bekaturik egin nahi, baina askotan oroitzen naiz gure haur denborako, 70eko hamarraldiko, Kale Nagusi bizi eta bixi hartaz. Garai hartan, inork behar izaten zuen ia guztia bazen kale horretako merkataritza establezimenduetan, denetarik bai baitzen: harategia, aurrezki kutxa, drogeria, elektrizistak, aroztegiak, ostatuak, arrandegia, janari dendak -ogia ere saltzen zutenak-, iturginak, ardo almazena, barbero-ile apaintzailea, inprenta eta abar.

Gure gurasoek -amek batez ere- zerabilten hizkera modua ere oso gogoan dut. Esate baterako, egun aski galdutzat jo daitekeen “libra” neurria hitzetik hortzera erabiltzen zen salerosketan. Erromatarren neurrietatik eratorritakoa da, antza.

Amak erosketaren bat egitera -ttikia beti ere, bazterrak gehiegi nahas ez nitzan- bidaltzen ninduenean, halaxe esango zidan:

– Zuaz Patxina ta karri liberdi bat xerra, gaztiana. Xamurra emateko esan!

Libra, jakingo duzue noski, baina, kilo erdiko neurriari (492 g) esaten zitzaion, eta hortik libra erdi > *librerdi > liberdi bezalako neurriak (246g).

Ogiak ere, barrak alegia, librakoak eta liberdikoak izaten ziren usuen. Hala, “liberdiko ogiya”, “liberdiko bat emango, mesedez?” bezalako esamoldeak ohiko ziren. Libra laurdena ere inoiz entzuten zen arren, esango nuke, hortik beheitiko pisuak gramotan esateko joera zela nagusi.

Horratx, dena haundi eta maundi behar dugun denbora honetan, kantitate ttikien xarma neurtzeko molde politak.

Jaimes de Zamora pilotua

LANDER ZURUTUZA SUNSUNDEGI

Beste lezoar bati esker dugu XVI. mendean bizi izan zen Jaimes de Zamoraren berri. Garaikideek gure zientzia-gizonaren gainean egindako aipamen bakarra Lope de Isastiri zor baitiogu. Noski, herrikideari zegokion lekua eskaini zion, 1625-1626 urteetan idatzi eta 1850ean argia ikusi zuen Compendio Historial de Guipúzcoa mamitsu horretan (649. orrialdea).

1568an Jaimes de Zamora Lezoko etxe baten jabe zen. Eta 1580an herriko lonjaren ardura izan zuen, bertako pisua kudeatuz.

Jaimes de Zamora garaiko euskal pilotuen artean nabarmendu zen. Pilotu nagusi izateaz gain tratatu tekniko bat ere idatzi baitzuen, Mareas derrotas izenekoa, gerora nabigatu zuten pilotuek baliatu zutena. Zoritxarrez gaur egun lan hori galdutzat eman daiteke, betirako —baldin eta inork Ingalaterrako gaztelu zaharren bateko liburutegian edo, kasu, topatzen ez badu—. Baina, Isasti berari esker, badakigu hainbat arruta bildu zituela bertan; hain zuzen ere Florida, Flandria, Ingalaterra, Irlanda, Eskozia, Norvegia eta Espainiako itsasbazterretakoak, eta Mediterraneo itsasokoak.

Gaur egungo idazleen artean Julio Caro Barojak egin du gure herritarraren aipamena, Los vascos y el mar liburuan kosmografoei eskainitako atalean (88. orrialdea).